مقدمه
اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy یا HBOT) یکی از روشهای پیشرفته و علمی در پزشکی مدرن است که در سالهای اخیر توجه بسیاری از پزشکان و بیماران را جلب کرده است. در این روش، بیمار درون محفظهای قرار میگیرد و اکسیژن خالص را تحت فشار بالاتر از فشار هوای معمول تنفس میکند.
نتیجهی این فرایند، افزایش چندبرابری اکسیژن محلول در خون است که به بافتهای آسیبدیده و کمخون میرسد، روند ترمیم را تسریع میکند و باعث بهبود عفونتها و زخمهای مزمن میشود.
با وجود اثربخشی بالای این روش، هنوز بسیاری از افراد درباره نحوه انجام، موارد استفاده، عوارض احتمالی و تفاوت HBOT با سایر درمانها سوال دارند. در این مقاله به متداولترین پرسشها و پاسخهای علمی و سادهفهم درباره اکسیژنتراپی هایپرباریک میپردازیم.
۱. اکسیژنتراپی هایپرباریک چیست و چگونه عمل میکند؟
در اکسیژنتراپی هایپرباریک، بیمار داخل محفظهای (تکنفره یا چندنفره) قرار میگیرد و اکسیژن ۱۰۰٪ را با فشاری حدود ۲ تا ۳ برابر فشار جو تنفس میکند.
در این شرایط، اکسیژن نهتنها توسط گلبولهای قرمز بلکه مستقیماً در پلاسما (مایع خون) حل میشود و به تمام نقاط بدن حتی نواحی با جریان خون ضعیف میرسد.
این افزایش اکسیژن باعث:
فعال شدن سلولهای ترمیمی،رشد رگهای جدید، مهار رشد باکتریهای بیهوازی، کاهش التهاب و ورم ،تسریع ترمیم زخمها و استخوانها میشود.
۲. چه بیماریها و شرایطی با HBOT درمان میشوند؟
سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) و انجمن پزشکی هایپرباریک و زیرسطحی (UHMS) بیش از ۱۴ کاربرد علمی برای HBOT تأیید کردهاند، از جمله:
- زخم پای دیابتی مقاوم به درمان
- سوختگیهای شدید
- عفونتهای بافت نرم و گانگرن گازی
- نکروز استخوان و بافت نرم پس از پرتودرمانی
- کوری ناگهانی (انسداد عروق شبکیه)
- کاهش شنوایی ناگهانی (سکته گوش)
- مسمومیت با مونوکسیدکربن یا سیانید
- لهشدگی و آسیب شدید اندامها
- پیوند فلپها و گرافتهای در معرض نکروز
- آمبولی هوایی
- بیماری فشار (در غواصان)
12.آنمی شدید
- نکروز اوسکولار
علاوه بر این، در برخی کشورها از HBOT بهصورت off-label برای شرایطی مانند میگرن مزمن، وزوز گوش و زخمهای جراحی نیز استفاده میشود.
۳. جلسات درمانی چگونه انجام میشود؟
هر جلسه معمولاً بین ۶۰ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد.
تعداد جلسات بسته به نوع بیماری متفاوت است ، مثلاً در زخمهای دیابتی حدود ۲۰ تا ۴۰ جلسه توصیه میشود، درحالیکه برای کاهش شنوایی ناگهانی ممکن است تنها ۱۰ تا ۱۵ جلسه کافی باشد.
در طول درمان، بیمار میتواند از طریق ماسک یا کلاه مخصوص اکسیژن خالص تنفس کند.
در دستگاههای مدرن مانند آنچه در مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک بیمارستان تریتا وجود دارد، بیمار در آرامش کامل، با سیستم تهویه و مانیتورینگ دقیق، درمان را طی میکند.
۴. آیا HBOT دردناک است یا نیاز به بستری دارد؟
خیر. اکسیژنتراپی هایپرباریک کاملاً بدون درد و غیرتهاجمی است.
بیمار فقط ممکن است در ابتدای جلسه احساس فشار در گوشها مشابه هنگام پرواز با هواپیما داشته باشد که بهراحتی با عمل بلع یا خمیازه از بین میرود.
در بیشتر موارد، بیمار پس از پایان جلسه میتواند به فعالیت روزانه خود بازگردد و نیازی به بستری شدن نیست.
۵. چه کسانی نباید از اکسیژنتراپی هایپرباریک استفاده کنند؟
برخی شرایط منع نسبی یا مطلق دارند، از جمله:
پنوموتوراکس (وجود هوا در فضای جنب)
آمفیزم شدید ریه
عفونت حاد گوش یا سینوس
سابقه جراحی گوش میانی
نارسایی شدید قلبی (EF کمتر از ۳۰٪)
تب یا عفونت سیستمیک درماننشده
قبل از شروع درمان، پزشک متخصص شرح حال دقیق گرفته و در صورت نیاز تصویربرداری یا اسپیرومتری انجام میدهد تا از ایمنی درمان اطمینان حاصل شود.
۶. آیا HBOT جایگزین سایر درمانها است؟
خیر، HBOT معمولاً در کنار درمانهای اصلی مانند آنتیبیوتیک، جراحی یا پانسمانهای مدرن به کار میرود و اثر آنها را چندبرابر میکند.
برای مثال، در زخمهای دیابتی، ترکیب اکسیژنتراپی با دبریدمان و کنترل قند خون میتواند احتمال قطع عضو را تا ۷۰٪ کاهش دهد.
۷. تفاوت اکسیژنتراپی هایپرباریک با اوزونتراپی و لیزرتراپی چیست؟
اکسیژنتراپی هایپرباریک تنها درمان اکسیژنمحور است که تأیید رسمی FDA دارد.
در حالیکه روشهایی مانند اوزونتراپی، لیزرتراپی و نوردرمانی هنوز در مرحله مطالعات بالینی هستند و بیشتر اثراتشان در سطح پوست و زخمهای سطحی دیده میشود.
اکسیژن هایپرباریک برخلاف آنها، میتواند اکسیژن را در کل بدن و عمق بافتهای ایسکمیک و عفونی پخش کند و به همین دلیل در درمانهای پیچیده مانند گانگرن، نکروز بافتی و زخمهای پرتویی مؤثرتر است.
۸. عوارض احتمالی HBOT چیست؟
در مراکز مجهز و زیر نظر پزشک متخصص، عوارض HBOT نادر و خفیف هستند، اما ممکن است شامل موارد زیر باشند:
احساس فشار یا درد گوش
خستگی موقت یا سردرد خفیف
در موارد نادر، تغییر موقت دید (بهدلیل تغییر فشار)
تمام این عوارض گذرا هستند و معمولاً ظرف چند ساعت برطرف میشوند.
۹. آیا HBOT برای کودکان هم قابل انجام است؟
بله، HBOT در کودکان نیز با ایمنی بالا انجام میشود.
در شرایطی مانند آسیفکسی نوزادی، فلج مغزی، زخمهای پوستی و سوختگیها کاربرد دارد.
در بیمارستانهایی مانند تریتا، جلسات کودکان زیر نظر متخصص اطفال و در فشار کنترلشده (حداکثر ۲ اتمسفر) انجام میشود تا هیچ خطری وجود نداشته باشد.
❓۱۰. آیا بیمه هزینه جلسات را پوشش میدهد؟
بسیاری از بیمههای پایه و تکمیلی، هزینه HBOT را در موارد تأییدشده (مثل زخم دیابتی یا نکروز بافت پس از رادیوتراپی) بهصورت جزئی یا کامل پوشش میدهند.
پیشنهاد میشود پیش از شروع درمان، بیماران با بخش پذیرش یا بیمهگر خود مشورت کنند.
۱۱. آیا HBOT تأثیر طولانیمدت دارد؟
بله. یکی از ویژگیهای HBOT این است که اثرش تجمعی است، یعنی با هر جلسه، سطح اکسیژن بافتی و فعالیت سلولهای ترمیمی افزایش مییابد.
به همین دلیل نتایج درمان پس از اتمام جلسات نیز ادامه پیدا میکند و احتمال بازگشت زخم یا عفونت بسیار کمتر میشود.
۱۲. چه احساسی در طول جلسه خواهید داشت؟
بیشتر بیماران احساس آرامش، سبکی و گاهی خوابآلودگی دارند.
در بسیاری از مراکز، موسیقی ملایم پخش میشود و محیط کاملاً کنترلشده و آرام است.
هیچگونه سوزش، درد یا محدودیت حرکتی وجود ندارد.
۱۳. اکسیژن هایپرباریک چگونه به ترمیم زخمهای دیابتی کمک میکند؟
زخم دیابتی معمولاً به دلیل کاهش خونرسانی و عفونت مزمن ایجاد میشود.
اکسیژن هایپرباریک با افزایش اکسیژن بافتی، باعث مهار رشد باکتریهای بیهوازی، تحریک کلاژنسازی و تشکیل مویرگهای جدید میشود.
مطالعات نشان دادهاند که در بیماران دیابتی، احتمال بستهشدن کامل زخم با HBOT تا ۲ برابر افزایش مییابد.
۱۴. آیا درمان با HBOT محدودیت سنی دارد؟
خیر، HBOT برای همهی سنین از کودکان تا سالمندان قابل انجام است.
در بیماران مسن یا دارای بیماریهای زمینهای، فقط فشار و مدت زمان درمان توسط پزشک تنظیم میشود تا ایمنی کامل حفظ شود.
۱۵. آیا اکسیژن زیاد برای بدن خطرناک است؟
اکسیژن در فشار بالا تنها در محیط کنترلشده و برای زمان محدود بیخطر است.
در جلسات HBOT، غلظت و زمان دقیق تنفس اکسیژن توسط پزشک کنترل میشود تا خطر سمیت اکسیژن یا باروتروما وجود نداشته باشد.
به همین دلیل توصیه میشود HBOT فقط در مراکز دارای مجوز و با پزشک متخصص انجام شود.
جمعبندی
اکسیژنتراپی هایپرباریک روشی علمی، ایمن و اثربخش برای درمان زخمها، عفونتها، سوختگیها و بسیاری از مشکلات ناشی از کمبود اکسیژن در بافتهاست.
با تأیید رسمی FDA و UHMS، این روش جایگاه ویژهای در طب مدرن پیدا کرده و بهویژه در بیمارستانهای مجهزی مانند تریتا با تجهیزات روز دنیا و نظارت پزشکان متخصص انجام میشود.
اکسیژن هایپرباریک نهتنها به تسریع ترمیم زخم کمک میکند بلکه کیفیت زندگی بیماران را نیز بهطور چشمگیری بهبود میبخشد.
){kind=link}