مقدمه
اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) یکی از روشهای درمانی نوین و علمی است که طی سالهای اخیر جایگاه ویژهای در درمان بیماریهای مزمن، زخمهای دیربهبود، نکروز استخوانی، عوارض پرتودرمانی، و حتی برخی آسیبهای عصبی پیدا کرده است. در این روش، بیمار درون محفظهای مخصوص (چمبر هایپرباریک) قرار میگیرد و در محیطی با فشار بالاتر از فشار جو، اکسیژن خالص استنشاق میکند.
افزایش فشار و اکسیژن باعث افزایش حلالیت اکسیژن در پلاسما، تحریک رشد رگهای جدید، مهار رشد باکتریهای بیهوازی و تسریع در ترمیم بافتها میشود. اما همانطور که در همه روشهای درمانی پیشرفته وجود دارد، HBOT نیز در کنار فواید فراوان، ممکن است عوارضی بالقوه داشته باشد که آگاهی از آنها برای بیماران و کادر درمان ضروری است.
هدف این مقاله، بررسی علمی و کاربردی خطرات احتمالی اکسیژنتراپی هایپرباریک، توضیح روشهای پیشگیری از این عوارض و ارائهی توصیههای پزشکان برای ایمنتر کردن این درمان است.
۱. آسیبهای فشاری در اکسیژنتراپی هایپرباریک
درمان با اکسیژن پرفشار باعث تغییرات فیزیولوژیکی در گوش، سینوسها و ریه میشود، زیرا این اندامها حاوی هوای محبوس هستند و نسبت به تغییر فشار محیطی حساساند.
الف) آسیب فشاری گوش (Ear Barotrauma)
این عارضه شایعترین مشکل در حین HBOT است و در اثر ناتوانی در برابرسازی فشار در گوش میانی ایجاد میشود. در مراحل اولیه، بیمار احساس پری، درد یا صدای تقتق در گوش دارد و در موارد شدیدتر ممکن است پارگی پردهی گوش رخ دهد.
پیشگیری:
انجام مانور والسالوا یا بلعیدن برای برابر کردن فشار.
معاینه گوش پیش از درمان برای اطمینان از سلامت پردهی تمپان.
آموزش تکنیکهای تخلیه فشار توسط پرسنل هایپرباریک قبل از ورود به چمبر.
ب) آسیب فشاری سینوسها
در اثر گرفتگی سینوسها یا عفونتهای تنفسی، هوای درون حفرات سینوسی نمیتواند به راحتی جابجا شود و با تغییر فشار، درد در پیشانی، گونه یا پشت چشمها ایجاد میشود.
پیشگیری:
درمان سینوزیت یا سرماخوردگی پیش از آغاز جلسات.
انجام شرححال دقیق و بررسی مشکلات تنفسی قبل از ورود به دستگاه.
ج) آسیب فشاری ریه و پنوموتوراکس
در شرایطی نادر، اگر فرد دچار بیماریهای زمینهای ریه مانند آمفیزم، کیستهای هوا یا سابقه پنوموتوراکس باشد، تغییر فشار میتواند سبب پارگی آلوئولها و تجمع هوا در فضای جنب (پنوموتوراکس) شود.
پیشگیری:
انجام سیتیاسکن قفسه سینه پیش از شروع درمان برای شناسایی نواحی پرخطر.
عدم ورود بیماران مبتلا به پنوموتوراکس درماننشده به دستگاه.
رعایت دقیق پروتکل کاهش و افزایش فشار در ابتدای و پایان هر جلسه.
۲. مسمومیتهای اکسیژنی
افزایش غلظت اکسیژن در فشار بالا در کنار مزایای درمانی، ممکن است در برخی شرایط منجر به سمیت اکسیژن شود. این مسمومیتها به دو نوع عمده تقسیم میشوند:
الف) مسمومیت ریوی با اکسیژن (Pulmonary Oxygen Toxicity)
در اثر قرار گرفتن طولانیمدت در معرض اکسیژن خالص، رادیکالهای آزاد اکسیژن در بافت ریه تجمع مییابند و میتوانند موجب التهاب، تحریک مجاری هوایی، سرفه خشک یا احساس تنگی نفس شوند.
پیشگیری:
محدود کردن مدت زمان قرارگیری در فشار بالا طبق پروتکلهای UHMS.
ایجاد زمانهای استراحت بین تنفس اکسیژن در طول جلسه درمان.
پایش دقیق علائم تنفسی در بیماران مستعد (مانند بیماران COPD).
ب) مسمومیت مغزی با اکسیژن (CNS Oxygen Toxicity)
در این حالت، اکسیژن بیش از حد در سیستم عصبی مرکزی اثر گذاشته و ممکن است باعث سرگیجه، تاری دید، تهوع، حرکات عضلانی غیرارادی و در موارد نادر، تشنج موقت شود.
پیشگیری:
رعایت فشار مجاز درمان (معمولاً ۲ تا ۲٫۵ اتمسفر مطلق).
اختصاص وقفههای زمانی بدون اکسیژن برای کاهش تجمع اکسیژن در بدن.
پایش دقیق بیماران در طول درمان توسط تکنسین آموزشدیده.
۳. تغییرات موقتی بینایی
یکی از عوارض کمتر شناختهشده HBOT، افزایش برگشتپذیر نزدیکبینی (میوپی) است. در اثر تماس مکرر با اکسیژن پرفشار، تغییراتی در انکسار عدسی چشم ایجاد میشود که معمولاً پس از اتمام دوره درمان به حالت طبیعی بازمیگردد.
پیشگیری و مراقبت:
توصیه میشود بیماران در طول دوره درمان از تغییر دائمی شماره عینک خود خودداری کنند.
در صورت تاری دید موقتی، باید به پزشک اطلاع داده شود تا روند درمان بررسی گردد.
۴. سایر عوارض نادر
در موارد بسیار محدود، عوارضی مانند خستگی موقت، احساس گرما، یا افت قند خون در بیماران دیابتی گزارش شده است. این موارد اغلب خفیف و گذرا بوده و با استراحت و پایش برطرف میشوند.
۵. اقدامات پیشگیرانه و توصیههای پزشکان برای ایمنی بیشتر
برای پیشگیری از خطرات فوق، پزشکان هایپربار بر انجام مراحل دقیق ارزیابی و آمادگی بیمار پیش از درمان تأکید ویژه دارند. این مراحل شامل موارد زیر است:
- شرححالگیری دقیق پزشکی:
پزشک پیش از شروع درمان باید سوابق بیماریهای ریوی، گوش، سینوس، جراحیهای اخیر، وضعیت قلبی و داروهای مصرفی بیمار را بررسی کند.
- معاینه گوش و حلق و بینی:
سلامت پرده گوش و باز بودن شیپور استاش بررسی میشود تا از بروز باروترومای گوش جلوگیری شود.
- سیتیاسکن قفسه سینه:
برای بیماران با سابقه بیماری ریوی، سیتیاسکن پیش از ورود به دستگاه الزامی است تا احتمال وجود کیستهای هوا یا نواحی آسیبپذیر مشخص شود.
- بررسی سینوسها و مجاری تنفسی:
هرگونه عفونت یا گرفتگی باید پیش از شروع جلسات درمان رفع گردد.
- تنظیم فشار درمان بر اساس وضعیت بیمار:
پزشک متخصص هایپربار بر اساس سن، شرایط عمومی و بیماری زمینهای، فشار و مدت زمان هر جلسه را تعیین میکند.
- ایجاد فواصل زمانی استراحت در طول درمان:
در دستگاههای پیشرفته، در بین فازهای اکسیژنگیری، زمانهایی برای استراحت با هوای معمولی در نظر گرفته میشود تا از مسمومیت اکسیژن جلوگیری شود.
- آموزش و آگاهیبخشی به بیمار:
آشنایی با احساسات طبیعی در طول درمان (مانند احساس فشار در گوش) و راههای مقابله با آن باعث کاهش اضطراب و افزایش همکاری بیمار میشود.
- پایش مداوم علائم حیاتی:
در طول درمان، فشار خون، سطح اکسیژن و وضعیت تنفسی بیمار توسط تکنسین پایش میشود. در صورت بروز هر علامت غیرعادی، درمان بلافاصله متوقف میگردد.
نتیجهگیری
اکسیژنتراپی هایپرباریک درمانی ایمن، علمی و مؤثر است که میتواند در بهبود بسیاری از بیماریهای مزمن و عوارض بافتی نقشی حیاتی داشته باشد. با این حال، درک و رعایت اصول ایمنی و انجام معاینات پیشدرمانی برای پیشگیری از عوارض احتمالی ضروری است.
پزشکان تأکید دارند که انجام این درمان تنها در مراکز مجهز و زیر نظر پزشک متخصص هایپرباریک انجام شود تا خطراتی همچون آسیب فشاری، مسمومیت اکسیژن یا مشکلات چشمی به حداقل برسد.
بهطور کلی، در صورت رعایت پروتکلها و نظارت دقیق، احتمال بروز عوارض کمتر از یک درصد است. بنابراین HBOT همچنان یکی از ایمنترین و مؤثرترین روشهای درمانی مکمل در پزشکی مدرن محسوب میشود.
