مقدمه
در سالهای اخیر، اکسیژنتراپی هایپرباریک (HBOT) بهعنوان یکی از روشهای نوین و مؤثر در درمان زخمهای سوختگی و عفونتهای مقاوم به درمان مورد توجه پزشکان قرار گرفته است.
در این روش، بیمار درون یک محفظه مخصوص قرار میگیرد و با تنفس اکسیژن خالص در فشار بالاتر از فشار هوای معمولی، میزان اکسیژن محلول در خون تا چند برابر افزایش مییابد.
نتیجه این فرایند، تسریع ترمیم بافت، کاهش التهاب و افزایش مقاومت بدن در برابر عفونتها است.
۱. اکسیژنتراپی هایپرباریک چیست و چگونه عمل میکند؟
اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) درمانی است که در آن بیمار داخل یک اتاق یا کپسول مخصوص تنفس میکند که با اکسیژن خالص ۱۰۰٪ پر شده و فشار آن حدود ۲ تا ۳ برابر فشار اتمسفر معمولی است.
در این فشار بالا، اکسیژن مستقیماً در پلاسما حل میشود و حتی به بافتهایی که جریان خون آنها آسیب دیده یا محدود شده نیز میرسد.
این اکسیژن اضافی باعث:
تحریک ساخت کلاژن و رگهای خونی جدید (نئوواسکولاریزاسیون)
کاهش تورم و التهاب
افزایش توانایی سلولهای سفید در کشتن باکتریها
تسریع بازسازی بافتهای آسیبدیده میشود.
۲. اکسیژن هایپرباریک چگونه در درمان سوختگیها مؤثر است؟
سوختگیها معمولاً باعث تخریب عروق، تورم شدید، و کاهش اکسیژنرسانی به بافتها میشوند.
درمان هایپرباریک با چند مکانیسم به بهبود آن کمک میکند:
- افزایش اکسیژن در بافتهای ایسکمیک: حتی نواحیای که جریان خونشان کاهش یافته، بهواسطه فشار بالا اکسیژن دریافت میکنند.
- کاهش ادم (تورم): اکسیژن با انقباض عروق و کاهش نفوذپذیری مویرگها باعث کاهش تورم میشود.
- پیشگیری از نکروز و عفونت: با رساندن اکسیژن کافی به سلولها و تقویت عملکرد گلبولهای سفید، از گسترش عفونت در بافتهای سوخته جلوگیری میشود.
- افزایش بقا و موفقیت پیوندهای پوستی و فلپها که در سوختگیهای وسیع انجام میشود.
مطالعات نشان دادهاند که در بیماران با سوختگیهای درجه دو و سه، اضافه شدن HBOT به درمانهای استاندارد، تا ۴۰٪ زمان ترمیم زخم را کاهش داده و میزان عفونت را تا ۵۰٪ کمتر کرده است.
۳. چه نوع سوختگیهایی بیشترین سود را از اکسیژن هایپرباریک میبرند؟
اکسیژن هایپرباریک برای همه انواع سوختگی استفاده نمیشود، اما در موارد زیر بسیار مؤثر است:
سوختگیهای حرارتی متوسط تا شدید (درجه ۲ و ۳)
سوختگیهای شیمیایی یا الکتریکی
سوختگیهای استنشاقی همراه با آسیب بافتی عمیق
سوختگیهایی که بافت آنها در خطر نکروز است
مواردی که پیوند پوست یا فلپ بافتی انجام شده و در خطر رد یا نکروز قرار دارد.
۴. اکسیژنتراپی هایپرباریک چگونه باعث کنترل عفونت میشود؟
یکی از بزرگترین مزایای HBOT، افزایش توان سیستم ایمنی در مقابله با عفونتها است.
اکسیژن بالا در خون باعث: افزایش عملکرد نوتروفیلها و ماکروفاژها در از بین بردن باکتریها، تقویت فعالیت آنتیبیوتیکها در محیط با اکسیژن بالا، مهار رشد باکتریهای بیهوازی مثل کلستریدیوم پرفریجنس (عامل گانگرن گازی) و تسریع ترمیم بافتهای آلوده و نکروتیک
میشود.
در عفونتهای شدید بافت نرم مثل سلولیت نکروزان، فاشئیت نکروزان، گانگرن گازی و زخمهای دیابتی عفونی، HBOT بهعنوان درمان کمکی در کنار جراحی و آنتیبیوتیک تجویز میشود.
❓۵.اکسیژن هایپرباریک در درمان گانگرن گازی چه نقشی دارد؟
گانگرن گازی یک عفونت کشنده ناشی از باکتریهای بیهوازی است که در بافتهای بدون اکسیژن رشد میکنند.
در محیط هایپرباریک، غلظت اکسیژن در بافتها تا ۲۰ برابر افزایش مییابد و رشد این باکتریها متوقف میشود.
همچنین HBOT باعث: تولید رادیکالهای آزاد اکسیژن که باکتریها را از بین میبرند، بهبود خونرسانی و اکسیژنرسانی به بافتهای سالم اطراف و کاهش نیاز به قطع عضو در بیماران میشود.
طبق مطالعات UHMS، میزان بقا در بیماران مبتلا به گانگرن گازی با استفاده از HBOT تا ۸۰٪ افزایش یافته است.
۶. آیا اکسیژنتراپی میتواند جایگزین آنتیبیوتیک یا جراحی شود؟
خیر.
اکسیژنتراپی هایپرباریک درمان کمکی (Adjunctive Therapy) است و باید در کنار درمانهای اصلی مانند آنتیبیوتیک، دبریدمان یا پیوند پوست استفاده شود.
اکسیژن هایپرباریک باعث میشود: داروها نفوذ مؤثرتری به بافت عفونی داشته باشند و زخم سریعتر تمیز و بسته شود و خطر عفونت ثانویه کاهش یابد.
بنابراین، استفاده همزمان از HBOT با درمانهای کلاسیک بهترین نتیجه را دارد.
۷. مدت و تعداد جلسات اکسیژنتراپی برای سوختگیها و عفونتها چقدر است؟
بسته به نوع و شدت آسیب، تعداد جلسات متغیر است:
در سوختگیهای متوسط: معمولاً ۱۰ تا ۲۰ جلسه کافی است.
در سوختگیهای شدید یا فلپهای در معرض خطر: ممکن است تا ۳۰ جلسه نیاز باشد.
در عفونتهای عمقی مثل فاشئیت نکروزان یا زخمهای دیابتی آلوده: معمولاً بین ۲۰ تا ۴۰ جلسه انجام میشود.
هر جلسه حدود ۶۰ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد و معمولاً بیمار بعد از درمان میتواند فعالیت روزمره خود را از سر بگیرد.
۸. آیا این درمان بیخطر است؟ عوارضی هم دارد؟
اکسیژن هایپرباریک درمانی کاملاً ایمن است، اما مانند هر درمان پزشکی ممکن است عوارض خفیفی داشته باشد:
احساس پری یا فشار در گوشها (مشابه هنگام پرواز)
خستگی یا سبکی سر موقت
به ندرت، باروتروما یا سینوزیت
در صورت سابقه بیماری ریوی شدید، احتمال پنوموتوراکس (بسیار نادر)
در مراکز معتبر مانند مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک تریتا، بیمار قبل از شروع درمان بهطور کامل بررسی میشود تا خطر عوارض به حداقل برسد.
۹. چه کسانی نباید از HBOT استفاده کنند؟
در شرایط زیر، درمان هایپرباریک ممنوع یا نیازمند احتیاط ویژه است:
وجود پنوموتوراکس درماننشده
آمفیزم شدید یا کیستهای هوا در ریه
نارسایی قلبی با EF کمتر از ۳۰٪
عفونت حاد گوش یا سینوس
سابقه جراحی در گوش میانی یا سینوسها
در سایر موارد، HBOT با نظارت پزشک فوق تخصص قابل انجام است.
۱۰. آیا اکسیژنتراپی هایپرباریک برای زخمهای بعد از سوختگی هم مفید است؟
بله، بسیاری از بیماران پس از ترمیم اولیه سوختگی دچار زخمهای مزمن یا اسکارهای سفت و دردناک میشوند.
اکسیژن هایپرباریک در این مرحله نیز با:
افزایش خونرسانی به بافت فیبروتیک، نرم کردن اسکار
تسریع بازسازی پوست و کاهش درد
به بهبود عملکرد و زیبایی پوست کمک میکند.
در برخی بیماران، ترکیب HBOT با درمانهای فیزیوتراپی یا لیزر نتایج بسیار خوبی دارد.
۱۱. آیا این درمان در ایران هم در دسترس است؟
بله، خوشبختانه در چند سال اخیر، مراکز مجهز به اتاق هایپرباریک در ایران راهاندازی شدهاند.
مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک بیمارستان تریتا از پیشگامان این حوزه است و با بهرهگیری از تجهیزات مدرن چندنفره، امکان درمان همزمان بیماران با بیماریهای مختلف از جمله سوختگیها، زخمهای دیابتی، عفونتهای مزمن و عوارض پرتودرمانی را فراهم کرده است.
جمعبندی نهایی
اکسیژنتراپی هایپرباریک یک روش علمی، ایمن و مؤثر در درمان انواع سوختگیها و عفونتهای مقاوم است.
این روش با افزایش اکسیژنرسانی عمیق، تقویت سیستم ایمنی، کاهش التهاب و تحریک ترمیم بافتی، بهطور قابلتوجهی روند بهبود بیماران را تسریع میکند.
🔹 برای بهترین نتیجه، HBOT باید در کنار درمانهای استاندارد انجام شود.
🔹 انتخاب مرکز معتبر و پزشک آشنا با پروتکلهای درمانی نقش مهمی در اثربخشی و ایمنی این روش دارد.
