اکسیژن‌درمانی هایپربار (HBOT) و درمان انسداد شریان مرکزی شبکیه

مقدمه

انسداد شریان مرکزی شبکیه (Central Retinal Artery Occlusion – CRAO) یکی از اورژانس‌های واقعی در چشم‌پزشکی است که طی چند دقیقه می‌تواند باعث کاهش شدید بینایی یا نابینایی دائمی شود. از آنجا که خون‌رسانی به شبکیه یکی از حساس‌ترین سیستم‌های بدن است، هرگونه انسداد در شریان مرکزی یا شاخه‌های آن موجب ایسکمی سریع و آسیب غیرقابل بازگشت می‌شود. درمان CRAO یک مسابقه با زمان است. پنجره طلایی درمانی معمولاً ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه است و هر دقیقه تأخیر، شانس حفظ سلول‌های شبکیه را کاهش می‌دهد.

در سال‌های اخیر، اکسیژن‌درمانی هایپربار (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) به عنوان یکی از مؤثرترین و علمی‌ترین روش‌های کمکی در درمان CRAO در جهان معرفی شده است. دلیل اهمیت این روش، توانایی HBOT در رساندن اکسیژن بسیار بیشتر از مقدار معمول به بافت ایسکمیک شبکیه است؛ حتی زمانی که مسیر شریانی مسدود شده باشد. همین ویژگی HBOT را به یکی از امیدبخش‌ترین درمان‌های CRAO در مراکز تخصصی چشم‌پزشکی تبدیل کرده است.

این مقاله یک تحلیل جامع  از نقش اکسیژن‌درمانی هایپربار در درمان CRAO ارائه می‌دهد و شامل سازوکار اثر، شواهد علمی، پروتکل‌ها و نکات کلیدی برای پزشکان و بیماران است.

۱. انسداد شریان مرکزی شبکیه( CRAO ) چیست و چه عواملی باعث آن می‌شود؟

انسداد ناگهانی شریان مرکزی شبکیه توسط:

آمبولی چربی یا کلسترول

لخته خون

التهاب شریان‌ها (آرتریت تمپورال)

فشار خون بالا

آریتمی قلبی

مشکلات کاردیولوژیک

تنگی کاروتید

رخ می‌دهد.

علائم آن بسیار سریع و ناگهانی است:

کاهش شدید یا ناگهانی دید

تاری شدید

از دست رفتن میدان بینایی

وجود لکه سفید رنگ در ماکولا (“Cherry-red spot”)

بدون درمان سریع، آسیب شبکیه غیر قابل برگشت خواهد بود.

چرا اکسیژن‌درمانی هایپربار در CRAO مؤثر است؟

در CRAO، مسیر اصلی انتقال اکسیژن از طریق شریان مرکزی شبکیه مسدود می‌شود. اما شبکیه تنها از یک مسیر خون نمی‌گیرد. شبکیه بخش اپی‌رتینال از عروق کروروئید نیز تغذیه می‌شود.

اکسیژن هایپرباریک با افزایش فشار محیط به ۲ تا ۲.۵ ATA و رساندن اکسیژن ۱۰۰٪ باعث:

۱. افزایش ۱۰ تا ۲۰ برابری اکسیژن محلول در پلاسما

حتی اگر شریان اصلی بسته باشد، اکسیژن می‌تواند از طریق انتشار و مویرگ‌های کوروئید به بافت شبکیه برسد.

۲. کاهش ادم و التهاب سلول‌های شبکیه

اکسیژن بالا متابولیسم سلولی را فعال و تورم محل انسداد را کاهش می‌دهد.

۳. حفظ حیات سلول‌های شبکیه تا زمان رفع انسداد

اکسیژن هایپرباریک مانند “پل اکسیژنی” عمل می‌کند و اجازه می‌دهد سلول‌ها از مرگ نجات پیدا کنند.

۴. بالا بردن شانس بازگشت بینایی

مطالعات نشان داده‌اند که HBOT نسبت به روش‌های کلاسیک مانند ماساژ چشم، کاهش فشار چشم و داروها مؤثرتر است، البته شرط اصلی، شروع درمان در زمان طلایی است.

۳. شواهد علمی و نتایج مطالعات درباره HBOT در CRAO

EBM و Clinical Trials

مطالعه‌ای در Retina Journal نشان داد بیمارانی که HBOT را تا ۶ ساعت اول دریافت کردند، بیشترین بازگشت قدرت بینایی را داشتند.

سازمان  UHMS, اکسیژن هایپرباریک را به عنوان یک درمان توصیه‌شده برای CRAO تأیید کرده است.

American Academy of Ophthalmology

درمان اکسیژن هایپرباریک  را یکی از مفیدترین مداخلات در کنار درمان‌های کلاسیک می‌داند.

مطالعات نشان دادند که HBOT می‌تواند تا ۵۰٪ دید قابل استفاده را بازگرداند، به‌ویژه در مواردی که درمان در ساعات اولیه انجام شده.

مهم‌ترین نکته: زمان طلایی

بهترین نتایج زمانی دیده می‌شود که HBOT در ساعات زیر شروع شود:

۳ ساعت اول: ایده‌آل

۶ ساعت اول: مؤثر و قابل قبول

۱۲ ساعت اول: شانس متوسط

۲۴ ساعت اول: هنوز ممکن است کمک‌کننده باشد

بعد از ۲۴–۴۸ ساعت: احتمال موفقیت پایین‌تر است اما صفر نیست.

پروتکل استاندارد HBOT برای درمان CRAO

براساس پروتکل‌های UHMS و مراکز پیشرفته دنیا:

فشار و زمان جلسه

2.0 تا 2.4 ATA

مدت زمان: ۹۰ تا ۱۲۰ دقیقه

معمولاً با ۱ تا ۲ جلسه شروع می‌شود

بسته به پاسخ بصری، گاهی ۴ تا ۱۰ جلسه ادامه داده می‌شود

هدف نهایی

بازیابی جریان اکسیژن‌رسانی از مسیر کوروئید و نجات سلول‌های شبکیه قبل از مرگ سلولی.

اکسیژن هایپرباریک در مقایسه با سایر درمان‌ها

درمان‌های کلاسیک CRAO:

ماساژ چشم، کاهش فشار چشم  با دارو یا پاراسنتز، افزایش CO2 برای اتساع عروق تاثیر محدود در درمان انسداد شریا مرکزی شبکیه دارند.

تزریق داروهای ضدلخته داراب اثر متوسط و اکسیژن هایپرباریک دارای بالاترین میزان حفظ بینایی در ساعات اولیه است.

اکسیژن هایپرباریک در کنار این درمان‌ها استفاده می‌شود و جایگزین آنها نیست؛ بلکه تکمیل‌کننده و تقویت‌کننده اصلی است.

چه بیمارانی بهترین پاسخ را می‌گیرند؟

بیمارانی که زود مراجعه کنند

بیماران با انسداد کامل یا نسبی

افراد فاقد بیماری چشمی زمینه‌ای شدید

بیماران بدون بیماری جدی قلبی یا ریوی

افرادی که تا ۲۴ ساعت از شروع علائم گذشته باشد (هنوز امکان کمک وجود دارد)

آیا HBOT در CRAO عوارض دارد؟

اکسیژن هایپرباریک یکی از امن‌ترین درمان‌هاست.

عوارض احتمالی:

باروترومای گوش

فشار سینوس

احساس سبکی سر

در موارد بسیار نادر: تشنج ناشی از اکسیژن (ولی در فشارهای پایین تقریباً دیده نمی‌شود)

نسبت به فواید احتمالی بازگشت بینایی، این عوارض ناچیز و قابل کنترل هستند.

اگر بیمار دیر مراجعه کند آیا HBOT هنوز مفید است؟

بله، اما میزان موفقیت کاهش می‌یابد.

مطالعات نشان داده‌اند که حتی در مراجعه ۲۴–۴۸ ساعت بعد، HBOT می‌تواند:

ادم شبکیه را کاهش دهد

درد و فشار داخل چشم را بهتر کند

درصدی از دید را بازگرداند

هرچند نتایج در ساعات اولیه بسیار بهتر است.

مسیر درمان از مراجعه تا نتیجه

۱. ارزیابی سریع چشم‌پزشکی

۲. بررسی علائم و OCT

۳. بررسی بیماری‌های ممنوعه برای HBOT

4. شروع فوری HBOT
5. ادامه بالینی درمان کلاسیک
6. پیگیری بعد از هر جلسه
7. ویزیت نهایی برای سنجش نتیجه بینایی

نتیجه‌گیری

انسداد شریان مرکزی شبکیه یکی از جدی‌ترین اورژانس‌های چشم‌پزشکی است که می‌تواند در عرض چند دقیقه موجب نابینایی شود. اکسیژن‌درمانی هایپربار با توانایی منحصر‌به‌فرد خود در افزایش اکسیژن پلاسما و رساندن آن حتی بدون عبور از شریان مسدود، یکی از مؤثرترین و استانداردترین درمان‌های کمکی CRAO در جهان است.

این درمان می‌تواند فاصله حیاتی بین مرگ سلولی و احیای عملکرد شبکیه را پر کند و اگر در زمان طلایی آغاز شود، شانس بازگشت بینایی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

به‌عنوان یکی از درمان‌های تأییدشده توسط UHMS و مورد استفاده در مراکز چشم‌پزشکی پیشرفته، HBOT یک ابزار مهم در مدیریت CRAO است و آینده آن با گسترش تحقیقات و تکنولوژی‌های جدید روشن‌تر خواهد بود.