مقدمه
اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder – ASD) یک اختلال رشد عصبی پیچیده است که با ویژگیهایی مانند دشواری در تعاملات اجتماعی، مشکلات ارتباطی و رفتارهای تکراری همراه است. با توجه به شیوع فزاینده اوتیسم و تنوع علائم آن، محققان همواره به دنبال روشهای کمکی نوآورانه برای بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا هستند. یکی از این روشها، اکسیژندرمانی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) است.
اکسیژن درمانی هایپرباریک به معنای تنفس اکسیژن خالص تحت فشار بالاتر از فشار اتمسفری معمولی در یک محفظه تخصصی است. این درمان در زمینههایی مثل ترمیم زخم، آسیب بافتی و برخی اختلالات عصبی کاربرد دارد. فرضیهی کاربرد آن در اوتیسم بر این مبناست که بسیاری از افراد اوتیستیک، مشکلاتی مانند هیپوپرفیوژن مغزی (کمبود جریان خون مغزی)، التهاب، استرس اکسیداتیو و اختلالات میتوکندریایی دارند، که ممکن است با رساندن اکسیژن بیشتر به بافتها بهبود یابند.
با این حال، شواهد علمی در مورد اثربخشی HBOT در اوتیسم متنوع و گاهی متناقض است. بنابراین، بررسی دقیق و متوازن یافتههای پژوهشی، مزایا، محدودیتها و ریسکهای احتمالی این درمان برای افراد مبتلا به ASD ضروری است. در این مقاله، بهصورت جامع به تأثیرات HBOT بر اوتیسم، مکانیسمهای احتمالی و شواهد بالینی موجود خواهیم پرداخت.
مکانیسمهای فرضی اثر HBOT در اوتیسم
به طور تئوری، چند مکانیسم وجود دارد که میتواند روشنیبخش تأثیرات HBOT در بهبود علائم اوتیسم باشد:
- کاهش هایپوپرفیوژن مغزی
مطالعات تصویربرداری نشان دادهاند که برخی کودکان اوتیستیک دچار کاهش جریان خون مغزی در نواحی خاص هستند. اکسیژندرمانی هایپربار میتواند با رساندن اکسیژن به محلهایی که جریان خون پایین است، عملکرد سلولهای عصبی را بهبود دهد.
- کاهش التهاب
افراد مبتلا به ASD ممکن است سطوح بالایی از نشانگرهای التهابی داشته باشند. HBOT میتواند موجب کاهش التهاب سیستمیک شود، که به نوبه خود میتواند در بهبود علائم رفتاری مؤثر باشد.
- کاهش استرس اکسیداتیو
استرس اکسیداتیو یکی از مکانیسمهای زیربنایی در بسیاری از شرایط عصبی است. برخی مطالعات نشان دادهاند که HBOT میتواند بر معیارهای استرس اکسیداتیو تأثیر مثبت بگذارد.
- بهبود عملکرد میتوکندری
اختلال در عملکرد میتوکندری در برخی افراد اوتیستیک گزارش شده است. با افزایش اکسیژن در بافت، میتوکندری میتواند انرژی بیشتری تولید کند و عملکرد سلولی بهبود یابد.
این مکانیسمها با هم، نشان میدهند که چرا بعضی افراد مبتلا به اوتیسم ممکن است پس از HBOT تغییراتی در رفتار، تعاملات اجتماعی، زبان و عملکرد شناختی تجربه کنند.
شواهد بالینی و مطالعات انسانی
برای ارزیابی واقعی تأثیر HBOT در اوتیسم، مهم است که به نتایج مطالعات بالینی نگاه کنیم:
- مطالعه مقدماتی (پایلوت) ،کاهش التهاب
یک مطالعه مقدماتی بر روی ۱۸ کودک مبتلا به ASD نشان داد که پس از ۴۰ جلسه HBOT، سطح CRP (فاکتور التهابی) کاهش یافته است. در همین مطالعه، والدین گزارش کردند که کودکان تغییراتی در انگیزه، گفتار و آگاهی شناختی داشتهاند.
- مطالعه کنترلشده (RCT)
در یک کارآزمایی بالینی تصادفیشده انجامشده در مصر، ۱۸۰ کودک اوتیستیک (۵ تا ۸ ساله) به سه گروه تقسیم شدند: گروه اول ۴۰ جلسه HBOT، گروه دوم ریسپریدون (داروی ضد روانپریشی) و گروه سوم کنترل/پلاسبو. نتایج نشان داد که هر دو درمان (HBOT و ریسپریدون) باعث بهبود علائم شدند، ولی اثرات HBOT در برخی جنبهها از ریسپریدون بهتر بود.
- مطالعه بازگشتی بر رفتار کلامی
در یک مطالعه بازگشتی، ۶۵ کودک اوتیستیک (۲ تا ۱۷ سال) که حداقل ۴۰ جلسه HBOT (تنفس اکسیژن ۱۰۰٪ در فشار ۲ ATA) دریافت کرده بودند، با گروه کنترل که فقط ABA داشتند مقایسه شدند. نتایج نشان داد که مهارتهای کلامی (verbal) در گروه HBOT بهبود قابلتوجهی داشتهاند.
- متاآنالیز اخیر
یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز شامل ۱۷ مطالعه با حدود ۸۹۰ شرکتکننده گزارش کرده است که HBOT باعث کاهش «نشانههای هستهای اوتیسم» شده و بر جنبههایی مانند ارتباط، شناخت و رفتار تأثیر مثبت داشته است. با این حال، محققان اشاره کردهاند که کیفیت برخی مطالعات پایین و ناهمگونی زیاد وجود دارد، بنابراین نیاز به مطالعات قویتر و طراحیشدهتر احساس میشود.
- امنیت و عوارض
بر اساس مرور کوکران، یک مطالعه کوچک نشان داده است که برخی کودکان ممکن است دچار عوارضی مثل باروترومای گوش (فشار گوش) شوند. از سوی دیگر، در مطالعات دیگر با دوزهای پایینتر فشار (مثلاً ۱.۳ یا ۱.5 ATA) عوارض عمدهای گزارش نشده است و درمان بهطور کلی قابل تحمل توصیف شده است.
مزایا و محدودیتهای HBOT در اوتیسم
مزایا:
روشی غیر دارویی: برای خانوادههایی که ترجیح میدهند روش غیرشفاهی و غیر دارویی را امتحان کنند، HBOT گزینه جذابی است.
با چند سازوکار عمل میکند: از طریق کاهش التهاب، بهبود جریان خون و کاهش استرس اکسیداتیو میتواند چند علل زیستی را هدف قرار دهد.
گزارشهای بهبود رفتاری: در برخی مطالعات، والدین و درمانگرها بهبود در تعامل اجتماعی، مهارتهای زبانی و رفتار روزمره را گزارش دادهاند.
ایمنی نسبی در فشار پایین: مطالعاتی با فشارهای متوسط (مثلاً ۱.۳–۱.۵ ATA) نشان دادهاند که روش تا حد زیادی تحملپذیر است.
محدودیتها:
شواهد محدود و متناقض: برخی مطالعات RCT نتایج مثبتی نشان ندادهاند یا نتایج خیلی قوی نبودهاند.
ناهمگونی مطالعات: پروتکلهای درمانی متفاوت (فشار، تعداد جلسات، طول هر جلسه) باعث شده مقایسه نتایج دشوار باشد.
کیفیت پایین برخی مطالعات: برخی از کارآزماییها طراحی قوی نداشتهاند یا تعداد شرکتکنندگان کم بوده است.
عوارض احتمالی: مانند باروترومای گوش، که در برخی مطالعات گزارش شده است.
هزینه و دسترسی: HBOT نیاز به محفظه تخصصی دارد و هزینهبر است، که ممکن است برای بسیاری از خانوادهها محدودیت ایجاد کند.
نتیجهگیری
اکسیژندرمانی هایپرباریک (HBOT) به عنوان یک روش نوآورانه برای کمک به کودکان و نوجوانان مبتلا به اوتیسم مورد توجه قرار گرفته است. شواهد کنونی نشان میدهد که این درمان میتواند برخی نشانههای اوتیسم را بهبود بخشد، به ویژه در حوزههایی مثل ارتباط، رفتار و آگاهی شناختی. متاآنالیزها نیز تأثیرات متوسط تا بزرگ را گزارش کردهاند. با این حال، نتایج تحقیقات هنوز قطعی نیستند؛ کیفیت مطالعات گوناگون است، پروتکلهای درمانی متفاوتاند و برخی ریسکهای ایمنی (اگرچه محدود) وجود دارد.
برای خانوادهها و مراکز درمانی، HBOT میتواند یک گزینه مکمل جذاب باشد، اما نباید آن را به عنوان «درمان قطعی اوتیسم» تلقی کرد. توصیه میشود اگر تصمیم به اجرای HBOT گرفته میشود، با تیم پزشکی متخصص (نورولوژیست، روانپزشک، پزشک هایپرباریک) مشورت شود، و جلسات درمانی در مراکز معتبر و با پروتکلهای علمی استاندارد انجام شود.
در نهایت، برای رسیدن به قطعیت بیشتر در مورد تأثیر HBOT بر اوتیسم، نیاز به مطالعات تصادفیشده بزرگتر، کنترلشده و با طراحی منسجمتر وجود دارد. با پیشرفت تحقیقات و بهبود استانداردهای درمانی، پتانسیل HBOT بهعنوان یک روش کمکی ایمن و اثربخش در اوتیسم میتواند بیشاز پیش روشن شود.
