مقدمه
در دهههای اخیر، درمان سرطان از حالت صرفاً «جراحی، شیمیدرمانی و پرتودرمانی» فراتر رفته و روشهای تکمیلی و حمایتی متعددی برای کاهش عوارض درمانی و بهبود کیفیت زندگی بیماران معرفی شدهاند. یکی از این روشها اکسیژنتراپی هایپرباریک (HBOT) است که با افزایش فشار جزئی اکسیژن و رساندن ۱۰۰٪ اکسیژن به بیمار، هدفش افزایش اکسیژنرسانی بافتی و تسریع فرایندهای ترمیمی است. در بیماران سرطانی، دو حوزه اصلی توجه پژوهشگران را جلب کرده است: ۱) استفاده از HBOT برای درمان یا پیشگیری از عوارض دیررس پرتودرمانی و ۲) امکان نقش HBOT در کارآیی مستقیم یا کمکی بر درمانهای ضدتومور (مثل افزایش نفوذ دارو/ایمونوتراپی یا حساسسازی به اشعه). این مقاله مروری بر شواهد بالینی و پیشرفتهای پژوهشی اخیر در این دو حوزه ارائه میدهد و به پرسشهای ایمنی و چشماندازهای آینده پاسخ میدهد.
مبانی بیولوژیک: چگونه HBOT میتواند روی تومور یا بافتهای اطراف اثر بگذارد؟
اکسیژن هایپرباریک با ایجاد فشار بالاتر از فشار اتمسفریک باعث میشود مقدار اکسیژن محلول در پلاسما بهطرز قابلتوجهی افزایش یابد؛ این اکسیژن محلول میتواند به بافتهای کمخون یا کماکسیژن (هیپوکسی) نفوذ کند. در بافتهای آسیبدیده ناشی از پرتودرمانی، هیپوکسی، فیبروز و کاهش رگزایی رخ میدهد و HBOT میتواند با تحریک ساخت عروق جدید، کاهش التهاب و افزایش متابولیسم ترمیمی، جریان خون و اکسیژنرسانی را بازیابی کند. افزون بر این، پژوهشهای پایهای نشان دادهاند که HBOT میتواند ماتریکس خارجسلولی متراکم تومور را تغییر دهد و نفوذ مولکولها یا عوامل درمانی را افزایش دهد که این موضوع در استراتژیهای ترکیبی درمانی جالبتوجه است.
شواهد بالینی: اثربخشی HBOT در عوارض ناشی از پرتودرمانی:
یکی از کاربردهای اثباتشده و پذیرفتهتر HBOT در انکولوژی، درمان عوارض دیررس پرتودرمانی (Late Radiation Tissue Injury) است؛ که شامل سیستیت و پروکتیت و ضایعات پوستی نرم و استخوانی ناشی از پرتودرمانی میشود. بررسیهای سیستماتیک و متاآنالیز تا سالهای اخیر نشان دادهاند که HBOT میتواند علائم بالینی (درد، خونریزی، ضعف ترمیم) را کاهش دهد و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشد، هرچند کیفیت و هتروژنیته مطالعات متفاوت است و هنوز نیاز به کارآزماییهای طراحیشدهتر وجود دارد. یک کارآزمایی تصادفی اخیر (JAMA Oncology، ۲۰۲۴) هم نشان داد که در زنانی که عوارض دیررس موضعی بعد از پرتودرمانی بافت سینه داشتند، HBOT در بهبود درد و فیبروز مؤثر بوده است. همچنین مرورهای مرجع نتایج حمایتی برای استفاده در موارد آسیب اشعه ارائه دادهاند اما تأکید بر نیاز به دادههای با کیفیت بالاتر است.
اکسیژن هایپرباریک بهعنوان حساسکننده پرتودرمانی یا تقویتکننده درمانهای سیستمیک: پژوهشهای جدید
در سالهای اخیر، پژوهشهای پایه و پیشبالینی و نیز برخی کارآزماییهای کوچک بالینی، ایدهی استفاده از HBOT برای حساسسازی تومورها به پرتودرمانی یا افزایش نفوذ داروها و نانوحاملها به داخل تومور را بررسی کردهاند. مطالعهای در Nature Communications (۲۰۲۴) نشان داد که HBOT میتواند ماتریکس خارجسلولی متراکم برخی تومورها را تخریب یا بازسازماندهی کند و به افزایش نفوذ عوامل درمانی کمک کند. این یافته مسیرهای جدیدی برای ترکیب HBOT با ایمونوتراپیها یا داروهای هدفمند باز میکند. در عین حال، کارآزماییهای بالینی در حال بررسی ترکیب HBOT با بقایای ایمنی (مانند PD-1/PD-L1 inhibitors) یا داروهای نوین هستند تا مطمئن شویم این تداخلات ایمن و مؤثرند.
ایمنی: آیا HBOT میتواند رشد تومور یا متاستاز را افزایش دهد؟
یکی از نگرانیهای تاریخی این بوده که افزایش اکسیژنرسانی ممکن است «رشد تومور» را تسریع کند. اما شواهد اخیر این فرضیه را تقویت نکردهاند؛ مرورهای سیستماتیک و مقالات مروری معاصر بیان میکنند که هیچیک از مطالعات بالینی عمده افزایش خطر عود یا متاستاز ناشی از HBOT را نشان ندادهاند. در عمل، بسیاری از مراکز و دستورالعملها HBOT را برای درمان عوارض رادیوتراپی یا زخمهای مزمن در بیماران مبتلا به سرطان پذیرفتهاند، مشروط بر ارزیابی دقیق بالینی و زمانبندی مناسب نسبت به درمانهای سرطان فعال. با این حال، نظارت طولانیمدت و کارآزماییهای بزرگتر برای اطمینان کامل ضروری است.
کارآزماییها و پیشرفتهای کلینیکی جاری:
در چند سال اخیر، ثبتهای کارآزمایی بالینی متعدد HBOT در بیماران سرطانی یا بیمارانی که تحت پرتودرمانی قرار گرفتهاند افزایش یافته است؛ از جمله مطالعات فاز II و کارآزماییهایی که HBOT را در ترکیب با ایمونوتراپی یا بهعنوان مداخله برای درماتیت رادیواکتیو پستان مورد بررسی قرار دادهاند. نتایج این کارآزماییها میتواند راهنمایی برای تعریف پروتکلهای بهینه (فشار، طول جلسات، تعداد جلسات، فاصله از پرتودرمانی) باشد. یک نمونه کارآزمایی ثبتشده، بررسی HBOT همراه با Camrelizumab بهعنوان درمان کمکی است که نشاندهنده گرایش به بررسی نقشهای ترکیبی میباشد.
نکات عملی و توصیههای سازمانی:
مراکز و انجمنهای تخصصی (مانند Undersea & Hyperbaric Medical Society — UHMS) دربارهٔ استفاده از HBOT و ایمنی مراکز، کنترل کیفیت و ممنوعیت استفاده از انواع «خانگی» دستگاهها توصیههایی منتشر کردهاند. همچنین، بسیاری از دستورالعملها تأکید دارند که تصمیم برای HBOT در بیماران سرطانی باید بر پایهی بررسی چندجانبه تیم انکولوژی، جراحی و هایپرباریک و با درنظر گرفتن زمانبندی نسبت به جراحی/شیمیدرمانی/پرتودرمانی گرفته شود.
چالشها و شکافهای پژوهشی:
اگرچه دادهها نویدبخشاند، چند چالش باقیست:
بسیاری از مطالعات اندازه نمونه کم یا طراحی غیرتصادفی دارند.
پارامترهای درمان (فشار، مدتزمان، تعداد جلسات) بین مطالعات متفاوت است.
نیاز به پیگیری بیماران برای ارزیابی اثرات روی بقای طولانیمدت و ریسک عود.
شناسایی زیرگروههایی از بیماران که بیشترین نفع را میبرند (مثلاً نوع بافت، مرحله تومور، سابقه پرتودرمانی).
پاسخ به این سؤالات مستلزم کارآزماییهای چندمرکزی، استانداردسازی پروتکلها و همکاری بین رشتهای است.
نتیجهگیری
در جمعبندی: اکسیژنتراپی هایپرباریک بهعنوان یک ابزار تکمیلی در مراقبت از بیماران سرطانی در حال تثبیت جایگاه خود است،بهویژه برای درمان عوارض دیررس پرتودرمانی و بازتوانی بافتهای آسیبدیده. شواهد بالینی و مرورهای سیستماتیک نشان میدهند که HBOT میتواند درد، خونریزی و فیبروز ناشی از اشعه را کاهش دهد و فرایند ترمیم را تسریع کند (هرچند کیفیت برخی مطالعات متغیر است). در سطح پژوهش پایه و مدلهای پیشبالینی نیز، پیشرفتهایی در نشان دادن نقش HBOT در افزایش نفوذ دارویی و تنظیم میکرومحیط تومور دیده شده است که جعبهابزار نوینی برای ترکیب با ایمونوتراپی یا درمانهای هدفمند فراهم میآورد. همزمان، دادههای کنونی لزوماً هشداردهنده در مورد «افزایش رشد تومور» نیستند، اما مراقبت و پژوهشهای طولانیمدت همچنان لازم است.
