مقدمه
اختلالات عصبی و شناختی یکی از شایعترین مشکلات عصر حاضر به شمار میروند؛ از کاهش حافظه و تمرکز گرفته تا آسیبهای مغزی پس از سکته یا تروما. درمان این اختلالات معمولاً دشوار و زمانبر است، زیرا بافت مغز حساسترین عضو بدن و دارای کمترین ظرفیت ترمیم طبیعی است.
در سالهای اخیر، روشهای نوین مانند اکسیژندرمانی هایپربار (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) بهعنوان درمانی مکمل و علمی برای بازسازی عملکرد مغزی و کاهش عوارض بیماریهای عصبی مطرح شده است.
HBOT با رساندن اکسیژن خالص در فشار بالا به مغز، جریان خون را بهبود میبخشد، التهاب را کاهش میدهد و بازسازی نورونی را تحریک میکند. همین ویژگیها باعث شده تا پزشکان از سراسر دنیا به آن بهعنوان روشی کمخطر و مؤثر برای بهبود عملکرد شناختی نگاه کنند.
اکسیژندرمانی هایپربار چیست و چگونه عمل میکند؟
در اکسیژندرمانی هایپربار، بیمار درون محفظهای مخصوص با فشار حدود ۲ تا ۳ اتمسفر قرار میگیرد و اکسیژن خالص استنشاق میکند. این کار باعث میشود مقدار اکسیژن محلول در خون تا ۲۰ برابر حالت عادی افزایش یابد.
در نتیجه، اکسیژن به نواحی مغزی که به دلیل سکته، آسیب یا کاهش جریان خون دچار کمبود اکسیژن شدهاند، نفوذ میکند.
اثرات فیزیولوژیک HBOT بر مغز شامل موارد زیر است:
افزایش اکسیژنرسانی به نورونها
کاهش التهاب و تورم مغزی
افزایش تولید انرژی سلولی (ATP)
تحریک ترمیم و نئوژنز (تولید سلولهای عصبی جدید)
بهبود عملکرد سیناپسی و بازسازی شبکههای عصبی
این فرآیندها در نهایت موجب بهبود حافظه، تمرکز، گفتار، و حرکات در بیماران مبتلا به آسیبهای عصبی میشود.
کاربردهای بالینی HBOT در اختلالات عصبی و شناختی
پزشکان از اکسیژندرمانی هایپربار بهعنوان درمان کمکی در انواع مختلف بیماریهای عصبی استفاده میکنند. مهمترین موارد عبارتاند از:
الف. سکته مغزی (Stroke)
اکسیژن هایپرباریک میتواند پس از سکته ایسکمیک، جریان خون نواحی کماکسیژن مغز را بازگرداند و از مرگ نورونها جلوگیری کند. مطالعات نشان دادهاند که ترکیب فیزیوتراپی و HBOT موجب بهبود سریعتر قدرت حرکتی و گفتار میشود.
ب. آسیب مغزی تروماتیک (TBI)
در بیماران با ضربه مغزی یا تصادف، اکسیژندرمانی باعث کاهش ادم مغزی، کاهش فشار داخل جمجمه و افزایش عملکرد شناختی در هفتههای بعد از حادثه میشود.
تصویربرداریهای MRI نشان دادهاند که پس از چند جلسه HBOT، فعالیت نواحی کمتحرک مغز دوباره افزایش می یابد.
ج. بیماری آلزایمر و زوال شناختی
اکسیژن هایپرباریک با کاهش التهاب عصبی، کاهش تجمع بتاآمیلوئید و بهبود متابولیسم سلولی، در مطالعات اولیه به کند شدن روند پیشرفت آلزایمر کمک کرده است.
بسیاری از بیماران گزارش کردهاند که پس از چند جلسه درمان، تمرکز، خلقوخو و توانایی کلامیشان بهتر شده است.
د. فلج مغزی (Cerebral Palsy)
در کودکان مبتلا به فلج مغزی، HBOT به بهبود تون عضلانی، کنترل حرکتی و گفتار کمک میکند. اکسیژن زیاد در مغز باعث تحریک سلولهای عصبی خاموش (dormant neurons) میشود.
ه. اماس (Multiple Sclerosis)
در بیماری اماس، سیستم ایمنی به غلاف میلین سلولهای عصبی حمله میکند و انتقال پیامهای عصبی مختل میشود. یکی از فرضیات مطرح در این بیماری، نقش هیپوکسی (کمبود اکسیژن) در بروز علائم و پیشرفت ضایعات است.
اکسیژن هایپرباریک میتواند با افزایش اکسیژن در نواحی دمیلینهشده، کاهش التهاب و نفوذ سلولهای ایمنی به بافت عصبی و بهبود عملکرد میتوکندری و انرژی سلولی
به کاهش علائم و افزایش کیفیت زندگی بیماران کمک کند.
بر اساس متاآنالیزهای اخیر، حدود ۶۵٪ از بیماران مبتلا به اماس پس از دوره درمان ۲۰ تا ۴۰ جلسهای، بهبود در خستگی، اسپاسم عضلانی و تمرکز ذهنی را گزارش کردهاند.
و. بیماری پارکینسون
در پارکینسون، از بین رفتن سلولهای تولیدکننده دوپامین در ناحیه «جسم سیاه » مغز باعث لرزش، کندی حرکت و اختلالات شناختی میشود. اکسیژنتراپی هایپرباریک با بهبود اکسیژنرسانی به بافتهای مغزی و کاهش استرس اکسیداتیو، میتواند: تولید دوپامین را تحریک کند، حرکت و تعادل بیمار را بهبود بخشد و از پیشرفت آسیب عصبی جلوگیری نماید.
مطالعات حیوانی و انسانی نشان دادهاند که ترکیب HBOT با درمان دارویی، میتواند اثر دوپامینتراپی را تقویت و نیاز به دارو را کاهش دهد.
شواهد علمی دربارهی تأثیر HBOT بر مغز
مطالعات جهانی از جمله مقالات منتشرشده در مجلات Neurology و Frontiers in Neurology نشان میدهند که HBOT باعث افزایش فعالیت قشر پیشپیشانی و لوب تمپورال مغز میشود.
در یک کارآزمایی بالینی در اسرائیل، بیماران پس از ۴۰ جلسه HBOT، بهبود قابلتوجهی در حافظه کاری، سرعت پردازش و مهارتهای زبانی داشتند.
در بیماران پس از سکته مغزی، استفاده از HBOT باعث شد:
عملکرد شناختی تا ۲۵٪ افزایش یابد
جریان خون مغزی تا ۳۰٪ بهبود پیدا کند
خستگی و افسردگی پس از سکته کاهش یابد
مرکز اکسیژندرمانی هایپرباریک تریتا؛ پیشرو در درمان اختلالات عصبی
مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک تریتا بهعنوان یکی از پیشرفتهترین مراکز درمانی کشور، مجهز به بزرگترین دستگاه چندنفره هایپربار ایران است.
در این مرکز، درمان اختلالات عصبی و شناختی زیر نظر پزشکان متخصص مغز و اعصاب و با حضور پرسنل آموزشدیده انجام میشود.
پروتکل درمانی شامل بررسی کامل بیمار قبل از شروع درمان است:
شرححال دقیق و معاینات عصبی
بررسی MRI یا CT Scan مغز
کنترل وضعیت گوش و ریه برای جلوگیری از عوارض فشار
در طی درمان، بیماران اکسیژن خالص را با فشار کنترلشده دریافت میکنند و برای پیشگیری از مسمومیت اکسیژنی، زمانهای استراحت (Air Breaks) در نظر گرفته میشود.
در تجربهی بالینی مرکز تریتا:
بیماران دچار سکته مغزی، بهبود حرکتی و گفتاری تا ۷۰٪ نشان دادهاند.
بیماران مبتلا به آسیب مغزی تروماتیک، کاهش سردرد و بهبود تمرکز را گزارش کردهاند.
در بیماران مبتلا به آلزایمر، کند شدن روند پیشرفت بیماری و بهبود کیفیت خواب مشاهده شده است.
دیدگاه پزشکان و بیماران
پزشکان متخصص مغز و اعصاب معتقدند که اکسیژندرمانی هایپربار در کنار توانبخشی و درمان دارویی، پاسخ درمانی مغز را به شکل چشمگیری تقویت میکند.
بسیاری از بیماران پس از گذراندن جلسات درمانی در مرکز تریتا گزارش کردهاند که:
تمرکز و حافظهشان بهتر شده است
خستگی ذهنی کاهش یافته
اضطراب و افسردگی پس از سکته کاهش یافته
توانایی در گفتار و حرکت بهبود یافته است
عوارض احتمالی و اقدامات ایمنی
اگرچه HBOT روشی ایمن محسوب میشود، اما ممکن است عوارض خفیفی مانند آسیب فشاری گوش یا سینوس، احساس پری گوش، یا میوپی موقت ایجاد کند.
در مرکز تریتا، قبل از شروع جلسات درمانی، معاینه گوش و ریه، و سیتیاسکن برای اطمینان از سلامت کامل بیمار انجام میشود تا از بروز عوارض احتمالی جلوگیری گردد.
نتیجهگیری
اکسیژندرمانی هایپربار بهعنوان یک روش نوین و مؤثر در درمان اختلالات عصبی و شناختی است. با افزایش اکسیژن در مغز، HBOT روند بازسازی نورونها را تحریک کرده و عملکرد شناختی را بهبود میدهد.
شواهد علمی متعدد نشان میدهد که این روش میتواند مکملی ارزشمند در درمان سکته مغزی، آسیب مغزی، آلزایمر، و سایر بیماریهای عصبی باشد.
مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک تریتا با برخورداری از تجهیزات پیشرفته، دستگاه چندنفره مدرن و تیم پزشکی مجرب، یکی از معتبرترین مراکز در ایران برای اجرای این درمان است.
بیمارانی که در تریتا HBOT دریافت کردهاند، بهبود قابلتوجهی در تمرکز، حافظه، و کیفیت زندگی خود تجربه کردهاند.
بنابراین، میتوان گفت HBOT پلی میان علم نوین و بازسازی مغز است؛ درمانی که امید تازهای برای بیماران با اختلالات عصبی و شناختی فراهم کرده است.
