مقدمه
زخمهای جراحی بخش طبیعی از فرآیند ترمیم بدن پس از عمل هستند، اما در برخی بیماران، این زخمها به دلایل مختلفی مانند دیابت، عفونت، کمخونی، سیگار کشیدن یا جریان خون ناکافی، دیرتر از حد معمول بهبود پیدا میکنند.
بهبود ناقص زخم نهتنها درد و ناتوانی طولانیمدت ایجاد میکند، بلکه خطر بروز عفونت، نکروز بافتی یا حتی باز شدن زخم (dehiscence) را افزایش میدهد.
در سالهای اخیر، اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) بهعنوان یک روش نوین و اثباتشده برای تسریع ترمیم زخمهای جراحی و کاهش عوارض پس از عمل شناخته شده است. این روش با رساندن اکسیژن خالص تحت فشار بالا به بدن، به بازسازی بافت، کنترل التهاب و افزایش جریان خون موضعی کمک میکند.
فیزیولوژی ترمیم زخم و نقش اکسیژن
فرآیند ترمیم زخم شامل چند مرحلهی مهم است: هموستاز، التهاب، تکثیر سلولی و بازسازی (remodeling).
در تمام این مراحل، اکسیژن نقشی کلیدی ایفا میکند:
در مرحلهی التهاب، به کشتن باکتریها و سلولهای آسیبدیده کمک میکند.
در مرحلهی تکثیر، برای سنتز کلاژن و رشد رگهای جدید (آنژیوژنز) حیاتی است.
در مرحلهی بازسازی، برای سفتی بافت و ترمیم اپیتلیوم ضروری است.
زمانی که اکسیژنرسانی ناکافی باشد (مانند زخمهای عمیق یا نواحی ایسکمیک)، این فرآیندها مختل میشوند. در چنین شرایطی، اکسیژنتراپی هایپرباریک میتواند بهعنوان مکمل درمانی مؤثر، شرایط ایدهآلی برای ترمیم بافت فراهم کند.
مکانیسم اثر اکسیژنتراپی هایپرباریک در بهبود زخمهای جراحی
در HBOT، بیمار در محفظهای مخصوص قرار میگیرد و اکسیژن خالص (۱۰۰٪) با فشاری حدود ۲ تا ۳ برابر فشار جو تنفس میکند. این فشار بالا موجب میشود اکسیژن نهتنها به هموگلوبین، بلکه به پلاسما، مایع بینسلولی و مایع مغزینخاعی نیز نفوذ کند.
نتایج فیزیولوژیک آن عبارتند از:
افزایش اکسیژن محلول در خون تا ۲۰ برابر
بهبود خونرسانی به نواحی کماکسیژن یا ایسکمیک
تحریک رشد رگهای جدید (نئوواسکولاریزاسیون)
افزایش فعالیت فیبروبلاستها و سنتز کلاژن
کاهش التهاب و ادم بافتی
کاهش خطر عفونت و نکروز بافتی
به همین دلیل، HBOT نهتنها روند ترمیم زخم را تسریع میکند، بلکه کیفیت بافت ترمیمشده را نیز بهبود میدهد و احتمال عود زخم را کاهش میدهد.
کاربردهای اکسیژنتراپی در زخمهای جراحی
اکسیژن هایپرباریک در طیف گستردهای از زخمهای بعد از عمل مؤثر است. موارد زیر از جمله کاربردهای ثابتشدهی آن هستند:
زخمهای نکروتیک بعد از جراحی پلاستیک یا پیوند پوست
زخمهای آلوده یا باز مانده بعد از جراحی شکم، سینه یا اندامها
زخمهای ایسکمیک در بیماران دیابتی یا مبتلا به بیماری عروقی
عوارض زخم پس از پرتودرمانی (مانند نکروز بافت نرم یا استخوان)
زخمهای جراحی در بیماران دارای نقص ایمنی یا مصرفکنندگان مزمن استروئیدها
در بسیاری از مراکز درمانی پیشرفته، اکسیژنتراپی هایپرباریک بهعنوان بخش مکمل پروتکلهای جراحی پلاستیک، ترمیمی و ارتوپدی مورد استفاده قرار میگیرد.
شواهد علمی و مطالعات بالینی
مطالعات متعددی در سالهای اخیر، اثر مثبت HBOT را بر بهبود زخمهای جراحی نشان دادهاند:
طبق مطالعهای در Journal of Plastic and Reconstructive Surgery (2022)، بیماران دریافتکنندهی HBOT پس از جراحی پیوند پوست، ۲۵ تا ۳۰٪ سریعتر از گروه کنترل به بهبودی کامل رسیدند.
در مطالعهای دیگر در Wound Repair and Regeneration (2023)، اکسیژنتراپی باعث کاهش ۴۰٪ در میزان عفونتهای زخم جراحی و افزایش چشمگیر در تشکیل بافت گرانولاسیون شد.
بر اساس گزارش UHMS، استفاده از HBOT در زخمهای جراحی مقاوم به درمان، در بیش از ۸۵٪ بیماران منجر به بهبود قابلتوجه شده است.
این شواهد علمی نشان میدهند که اکسیژنتراپی هایپرباریک نهتنها روند ترمیم را تسریع میکند، بلکه کیفیت نهایی بافت ترمیمشده را نیز بهبود میدهد.
مزایای بالینی اکسیژنتراپی هایپرباریک برای بیماران جراحی
✅ کاهش زمان بستری و بهبودی پس از عمل
✅ پیشگیری از باز شدن زخم یا نیاز به جراحی مجدد
✅ بهبود نتایج زیبایی در جراحیهای پلاستیک و ترمیمی
✅ کاهش درد و التهاب موضعی
✅ افزایش اثربخشی آنتیبیوتیکها از طریق اکسیژناسیون بهتر بافتها
بهویژه در بیمارانی که سابقهی دیابت، چاقی یا مشکلات عروقی دارند، HBOT میتواند تفاوت قابلتوجهی در نتایج جراحی ایجاد کند.
پروتکل درمانی و ایمنی
پروتکل HBOT برای زخمهای جراحی معمولاً شامل ۲۰ تا ۴۰ جلسه درمانی است؛ هر جلسه حدود ۶۰ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد. در طول درمان، بیمار اکسیژن خالص را در محفظهای با فشار کنترلشده تنفس میکند.
عوارض این روش معمولاً خفیف و موقتی هستند (مانند احساس فشار در گوش یا سینوسها)، و با رعایت اصول ایمنی توسط تیم درمانی، HBOT یکی از ایمنترین درمانهای کمکی در جراحی مدرن محسوب میشود.
نتیجهگیری
اکسیژنتراپی هایپرباریک بهعنوان روشی علمی، ایمن و مکمل در جراحی، توانسته است جایگاه ویژهای در تسریع ترمیم زخمها و کاهش عوارض پس از عمل پیدا کند.
با افزایش اکسیژن بافتی، کاهش التهاب و تحریک بازسازی عروق، این درمان میتواند روند طبیعی ترمیم را چندین برابر سرعت بخشد.
در بیماران پرخطر — مانند مبتلایان به دیابت، سیگاریها، یا کسانی که تحت رادیوتراپی قرار گرفتهاند — اکسیژنتراپی هایپرباریک میتواند تفاوتی چشمگیر میان موفقیت و شکست ترمیم ایجاد کند.
با تکیه بر شواهد علمی روز، HBOT اکنون بخشی از پروتکلهای درمانی بسیاری از مراکز پیشرفته جراحی و ترمیم زخم در سراسر جهان است و آیندهای روشن برای بیماران با زخمهای دیرترمیم را نوید میدهد.
