در سالهای اخیر، اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) به عنوان یکی از درمانهای نوین و مؤثر در پزشکی کودکان مورد توجه قرار گرفته است. این روش با افزایش اکسیژنرسانی به بافتها میتواند به بهبود بسیاری از بیماریها و آسیبهای جسمی کمک کند ، از زخمها و عفونتها گرفته تا برخی اختلالات عصبی.
اما آیا این درمان برای کودکان ایمن است؟ در چه مواردی کاربرد دارد؟ و چگونه انجام میشود؟ در این مقاله به زبان ساده و علمی به تمام این پرسشها پاسخ میدهیم.
اکسیژنتراپی هایپرباریک چیست؟
درمان هایپرباریک به این معناست که کودک در یک اتاق یا محفظه مخصوص قرار میگیرد و اکسیژن خالص با فشار بالاتر از فشار هوای معمول (۲ تا ۳ اتمسفر) تنفس میکند.
افزایش فشار سبب میشود اکسیژن نهتنها در گلبولهای قرمز بلکه در پلاسما و مایع بافتی هم حل شود و به مناطق کمخون یا آسیبدیده برسد.
به بیان ساده، HBOT باعث میشود اکسیژن بیشتری به سلولهایی برسد که برای ترمیم یا رشد سالم به آن نیاز دارند.
مکانیسم اثر اکسیژنتراپی هایپرباریک در بدن کودک
کودکان بهویژه در سنین رشد، برای ترمیم بافتها، رشد مغز و سلامت عمومی، به اکسیژن کافی نیاز دارند.
در شرایطی مثل عفونت، زخم، التهاب یا بیماریهای عصبی، ممکن است اکسیژنرسانی در بدن مختل شود.
در این مواقع، HBOT با چند مکانیسم اصلی کمک میکند:
افزایش اکسیژن خون و نفوذ آن به بافتهای کمخون
کاهش التهاب و تورم بافتی
تحریک رشد عروق جدید (آنژیوژنز)
تقویت عملکرد گلبولهای سفید و سیستم ایمنی
افزایش متابولیسم سلولی و بازسازی بافتهای آسیبدیده
نتیجه این فرآیند، بهبود سریعتر بافتها، کنترل عفونت و بازگشت عملکرد طبیعی بدن کودک است.
آیا اکسیژنتراپی برای کودکان بیخطر است؟
بله، در صورت انجام در مراکز تخصصی و تحت نظر پزشک، HBOT یکی از ایمنترین روشهای درمانی برای کودکان محسوب میشود.
محفظههای هایپرباریک کودکان معمولاً فضای راحت و آرامی دارند، فشار بهصورت تدریجی افزایش مییابد و درمان در حضور پرستار یا والدین انجام میشود.
عوارض احتمالی خفیف مانند احساس فشار در گوش، خستگی یا خشکی بینی ممکن است دیده شود، اما موقتی هستند و بهراحتی کنترل میشوند.
کاربردهای تاییدشدهی اکسیژنتراپی هایپرباریک در کودکان
سازمان FDA و انجمن پزشکی هایپرباریک (UHMS) چندین کاربرد را برای کودکان تأیید کردهاند که بر پایه شواهد علمی هستند. این موارد شامل درمانهای حاد و مزمن است.
۱. مسمومیت با مونوکسیدکربن (CO)
کودکان به دلیل متابولیسم سریعتر، نسبت به گاز CO بسیار حساسترند.
درمان فوری با اکسیژنتراپی هایپرباریک باعث میشود:
اکسیژن به سرعت جایگزین CO در هموگلوبین شود،
از آسیب مغزی پیشگیری گردد و علائم عصبی دیررس کاهش یابد.
اکسیژن هایپرباریک درمان استاندارد و نجاتبخش در مسمومیت با مونوکسیدکربن کودکان است.
۲. سوختگیها
در سوختگیهای وسیع، پوست و عروق آسیب میبینند و اکسیژنرسانی به بافت دشوار میشود اکسیژن هایپرباریک با:
کاهش تورم و التهاب، افزایش اکسیژن در زخم، جلوگیری از گسترش نکروز و تحریک رشد بافت جدید،
به بهبود سریعتر و کاهش نیاز به جراحی پیوند پوست کمک میکند.
۳. زخمهای عفونی و نکروز بافتی
در عفونتهای عمیق یا زخمهای ناشی از تصادف و لهشدگی، HBOT باعث مهار رشد باکتریهای بیهوازی و تقویت اثر آنتیبیوتیکها میشود.
در کودکانی با نقص ایمنی یا زخمهای دیرترمیم، این روش بهطور چشمگیری به بهبود کمک میکند.
۴. نکروز استخوان پس از پرتودرمانی یا عفونت استخوان (استئومیلیت)
در برخی از کودکان مبتلا به تومورهای بدخیم که پرتودرمانی دریافت کردهاند، یا در موارد استئومیلیت مزمن، اکسیژنتراپی باعث:
بهبود خونرسانی در استخوان، افزایش عملکرد سلولهای ترمیمی و جلوگیری از عود عفونت میشود.
۵. فلپها و پیوندهای پوستی در خطر نکروز
اگر کودک نیاز به پیوند پوست یا فلپ جراحی داشته باشد، HBOT با بهبود خونرسانی و کاهش التهاب، احتمال موفقیت پیوند را افزایش میدهد.
۶. بیماری کاهش فشار (Decompression sickness)
در موارد نادر، کودکان غواص یا در شرایط فشار متغیر (مثل حوادث پرواز یا غواصی) ممکن است دچار تجمع گاز در خون شوند.
اکسیژن هایپرباریک درمان استاندارد این وضعیت است و باعث حذف سریع حبابهای گازی از بدن میشود.
کاربردهای پژوهشی و در حال بررسی در کودکان
در کنار کاربردهای تاییدشده، تحقیقات جدید در حال بررسی اثر HBOT بر اختلالات عصبی و رشد هستند. برخی از مهمترین آنها عبارتاند از:
فلج مغزی (Cerebral Palsy)
مطالعات اولیه نشان دادهاند که اکسیژن بالا ممکن است جریان خون مغز و متابولیسم سلولی را بهبود دهد.
در برخی کودکان با فلج مغزی، پس از دورههای منظم HBOT، بهبود در تمرکز، گفتار و کنترل حرکات گزارش شده است.
با این حال، این مورد هنوز در مرحلهی پژوهش است و بهعنوان درمان اصلی توصیه نمیشود.
اوتیسم (Autism Spectrum Disorder)
اکسیژن هایپرباریک گاهی در کنار توانبخشی و کاردرمانی برای کاهش التهاب مغزی و بهبود عملکرد شناختی در کودکان مبتلا به اوتیسم بهکار میرود.
هرچند برخی مطالعات نتایج مثبت نشان دادهاند، هنوز شواهد کافی برای تأیید قطعی وجود ندارد.
آسیبهای مغزی (TBI)
در کودکانی که دچار ضربه مغزی شدهاند، HBOT میتواند اکسیژنرسانی به سلولهای عصبی را افزایش داده و به بازسازی سلولی کمک کند.
این کاربرد نیز هنوز در حال مطالعه است اما امیدبخش میباشد.
نحوه انجام جلسات اکسیژنتراپی هایپرباریک برای کودکان
هر جلسه معمولاً بین ۶۰ تا ۹۰ دقیقه طول میکشد.
در طول درمان، فشار در محفظه به تدریج افزایش مییابد تا کودک احساس راحتی کند.
کودک میتواند در محفظه شفاف بنشیند، فیلم ببیند یا بازی کند تا استرس نگیرد.
تعداد جلسات بسته به نوع بیماری از ۵ تا ۴۰ جلسه متغیر است.
درمان باید تحت نظارت پزشک متخصص هایپرباریک انجام شود.
️ موارد منع مصرف نسبی در کودکان
گرچه HBOT روشی ایمن است، در برخی موارد باید با احتیاط انجام شود:
وجود پنوموتوراکس (هوا در قفسه سینه)
تب بالا یا عفونت حاد گوش و سینوس
نارسایی شدید قلبی یا ریوی
در این شرایط، پزشک ابتدا مشکل زمینهای را برطرف میکند و سپس درمان را آغاز میکند.
مزایای کلی اکسیژنتراپی هایپرباریک در کودکان
- بهبود سریعتر زخمها و کاهش جای اسکار
- کاهش عوارض ناشی از عفونت و سوختگی
- افزایش سطح انرژی و ترمیم سلولی
- تقویت سیستم ایمنی
- کاهش تورم و التهاب بافتی
- کمک به بهبود عملکرد مغزی در برخی اختلالات عصبی
شرایط انجام ایمن درمان در کودکان
برای اطمینان از ایمنی کامل کودک، درمان باید در مراکزی انجام شود که دارای ویژگیهای زیر باشند:
محفظههای اختصاصی کودکان با امکان حضور والدین
تجهیزات مانیتورینگ و کنترل فشار دقیق
تیم متخصص شامل پزشک هایپرباریک، پرستار و تکنسین آموزشدیده
پروتکلهای استاندارد ضدعفونی و تهویه
در این مراکز، خطرات درمان تقریباً صفر است و تجربهای آرام و بدون استرس برای کودک فراهم میشود.
جمعبندی نهایی
اکسیژنتراپی هایپرباریک یک روش درمانی نوین، علمی و ایمن برای کودکان است که با افزایش اکسیژنرسانی و بهبود عملکرد سلولی میتواند به درمان بسیاری از بیماریها کمک کند.
کاربردهای اصلی آن در کودکان شامل:
مسمومیت با مونوکسیدکربن، سوختگیها، زخمهای عفونی، نکروز استخوان و برخی اختلالات عصبی در حال بررسی است.
این روش تحت نظارت پزشک، با حداقل عوارض و بیشترین اثربخشی انجام میشود و بهویژه در مواردی که درمانهای معمول پاسخ ندادهاند، میتواند نقش نجاتبخش داشته باشد.
