مقدمه
اکسیژندرمانی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy — HBOT) در چند دههٔ اخیر از یک فناوری تخصصی برای انواع محدود بیماری ها به حوزهای پویا و پژوهشمحور در پزشکی تبدیل شده است. مطالعات جدید نویدبخش کاربردهای فراتر از ترمیم زخم و درمان مسمومیت با مونوکسیدکربن هستند و محققان در حال بررسی نقش HBOT در بیماریهای نورولوژیک، سندرمهای التهابی سیستمیک، و حتی بهعنوان یک درمان مکمل برای سرطاناند. در کنار این پیشرفتها، پرسشهای مهمی دربارهٔ ایمنی، استانداردسازی، و محدودیتهای عملی نیز مطرح شده که مسیر آیندهٔ این رشته را شکل میدهد. در این مقاله به تازهترین یافتههای علمی، خط سیرهای پژوهشی نوظهور، فناوریهای پشتیبان و چالشهای مقرراتی/ایمنی میپردازیم.
نوآوریهای علمی: چه یافتههای جدیدی تغییر دهندهِ بازیاند؟
یکی از مهمترین پیشرفتهای علمی که در سالهای اخیر توجه زیادی جلب کرده، نشان دادنِ توان HBOT برای «تغییر میکرومحیط تومور» و افزایش نفوذ عوامل درمانی به داخل بافتهای توموری است. مطالعهای برجسته نشان داد که HBOT میتواند ماتریکس خارجسلولی فشردهٔ تومور را تخریب کند و نفوذ داروها، نانوذرات یا حاملهای بیولوژیک را تسهیل نماید . یافتهای که چشمانداز ترکیب HBOT با درمانهای هدفمند یا مبتنی بر باکتری را باز میکند.
علاوه بر آن، شواهدی از اثرات HBOT در تنظیم پاسخهای التهابی و ایمنی منتشر شده که پتانسیل استفاده در بیماریهای سیستمیک و حتی اختلالات عصبی را نشان میدهد. این یافتهها مسیر تحقیقاتی تازهای باز کردهاند که نه فقط به ترمیم بافت بلکه به بازنگری میکرومحیط ایمنی میانجامد.
اکسیژن هایپرباریک بهعنوان تقویتکنندهٔ درمانهای نوین (ایمونوتراپی، نانوحاملها، داروهای هدفمند):
یکی از مسیرهایی که تحقیق و بالین بهسرعت دنبال میکنند، ترکیب HBOT با ایمونوتراپی است. پژوهشهای پیشبالینی و کارآزماییهای کوچک نشان میدهند که رفع هیپوکسی تومور (کمبود اکسیژن موضعی) توسط HBOT میتواند پاسخ به مهارکنندههای نقاط ایمنی (checkpoint inhibitors) را بهبود دهد و مقاومت درمانی را کاهش دهد. این همافزاییِ بالقوه، انگیزهٔ اجرای مطالعات بالینی بزرگتر و چندمرکزی را فراهم کرده است. (مطالعات و مرورهای 2024–2025 این موضوع را برجسته کردهاند).
پژوهش دیگری نشان داده HBOT میتواند نفوذ باکتریهای درمانمحور یا نانوذرات را به بافت توموری افزایش دهد که در نتیجه بازده درمانهای مبتنی بر ناقلهای زیستی را بالا میبرد. این رویکردها در مرحلهٔ ترجمه (translation) قرار دارند اما مسیر بالینی بسیار امیدوارکنندهای نشان میدهند.
گسترهٔ بالینیِ رو به گسترش: از Long COVID تا آسیبهای عصبی
سالهای 2024–2025 شاهد انتشار نتایج مطالعات کنترلشدهای دربارهٔ کاربرد HBOT در سندرمهایی مانند Long COVID و برخی اختلالات نورولوژیک بودیم. یک کارآزماییِ تصادفی و کنترلشده اخیراً نشان داده HBOT میتواند در بهبود شکایات شناختی، خواب و کیفیت زندگی در برخی بیماران با Long COVID مؤثر باشد و اثرات پایدار تا یک سال نیز گزارش شده است . این یافته باعث شده HBOT از حیطهٔ «زخم» بیرون بیاید و به حوزهٔ بازتوانی چندسیستمی وارد گردد.
مطالعات در صدمات مغزی تروماتیک، اختلالات روانی مقاوم و برخی شرایط التهابی عصبی نیز رو به افزایش است و نتایج اولیه امیدوارکنندهاند، هرچند نیاز به کارآزماییهای بزرگتر و طراحیشدهتر همچنان پابرجاست.
۴. دادهمحوری، ثبتها و استانداردسازی: نقش UHMS و رجیستریها
برای اینکه HBOT به شکل علمیتر و ایمنتری توسعه یابد، گردآوری دادههای بزرگ و ساختیافته مهم است. UHMS در سالهای اخیر روی توسعهٔ یک رجیستری چندمرکزی تمرکز کرده تا نتایج، ایمنی و اثربخشی را در اندیکاسیونهای مصوب و موارد نوظهور ثبت کند؛ این رجیستری ابزاری کلیدی برای تولید دادههای واقعی جهانی و هدایت سیاستگذاری و استانداردسازی است. رشد این پایگاه داده، فرصت استانداردسازی پروتکلها و تعریف شاخصهای کیفیت را فراهم میآورد.
۵. فناوری و تجهیزات: از اتاقهای هوشمند تا HBOT قابل حمل
پیشرفتهای مهندسی شامل بهبود طراحی اتاقهای multi-place، سامانههای ایمنی الکترونیک پیشرفته، و حسگرهای پیوستهٔ اکسیژن/فشار هستند. همزمان، تولید نسل جدیدی از «چمبرهای ملایم/قابل حمل» (mild/portable chambers) و دستگاههای خانگی مورد بحث است — اما سازمانهای تخصصی دربارهٔ استفادهٔ غیر استاندارد یا «مراکزی با هایپربار ملایم» هشدار داده و خواستار جداسازی کاربردهای پزشکی استاندارد از تبلیغات تجاری شدهاند. در کنار اینها، ترکیب دادهکاوی و هوش مصنوعی برای پایش بیمار و پیشبینی ریسکهای فردی، یکی دیگر از جهتگیریهای مهم فناوری است.
۶. ایمنی، حوادث و پیامدهای مقرراتی
رشد سریع دسترسی به HBOT در برخی مناطق و افزایش مراکز غیرمجاز باعث شده مسألهٔ ایمنی و حوادث جدی نیز بهوجود آید. در سالهای اخیر چند مورد حادثهٔ آتشسوزی/حریق در مراکز غیرمجاز گزارش شده که توجه رسانهها و نهادهای نظارتی را جلب کرده است؛ این حوادث بر اهمیت رعایت استانداردهای سختگیرانهٔ تجهیزات و آموزش کارکنان تأکید میکنند. پیامد این رخدادها، تشدید کنترلهای ایمنی، بازبینی پروتکلهای آتشسوزی و محدودیتگذاری روی مراکز کماستاندارد بوده است.
۷. چالشها و خلأهای پژوهشی که باید بسته شوند
با وجود همهٔ نوآوریها، شکافهای مهمی باقی است:
نیاز به کارآزماییهای بزرگ، رندومایز و چندمرکزی برای اندیکاسیونهای نوظهور.
استانداردسازی فشار/مدتزمان/تعداد جلسات برای هر اندیکاسیون جدید.
بررسی بلندمدت احتمال اثرات نامطلوب روی تومورها یا بقای بلندمدت بیماران در مطالعات ترکیبی.
تضمین کیفیت مراکز و آموزش نیروی انسانی در سطح جهانی تا خطر حوادث ناگوار کاهش یابد.
نتیجهگیری
آیندهٔ اکسیژندرمانی هایپرباریک دریافتنی و امیدوارکننده است؛ مسیر پژوهشی آن از توسعهٔ بیومکانیکی و مولکولی تا کاربردهای بالینی نوآورانه در ایمونوتراپی، بازتوانیهای عصبی و درمان بیماریهای سیستمیک گسترده شده است. دادههای نوین نشان میدهند که HBOT میتواند میکرومحیط بافت را به نفع درمان بازبرنامهریزی کند و نقش مکملِ مؤثری در ترکیب با درمانهای نوین ایفا کند (مانند افزایش نفوذ دارویی و تقویت پاسخ ایمونولوژیک).
با این حال، آیندهٔ مسئولانهٔ HBOT مشروط به سه رکن است: تولید شواهد بالینی قوی، استانداردسازی عملیاتی/ایمنی در سطح جهانی (با کمک رجیستریها و سازمانهایی مثل UHMS)، و نظارت دقیق بر مراکز ارائهدهنده تا از خطر حوادث جلوگیری شود. اگر این سه رکن محقق شوند، HBOT میتواند طی دههٔ آینده به یک ابزار کلیدی و علمیتر در مراقبتهای بالینی تبدیل شود ،از اتاق جراحی تا درمانهای ترکیبی پیشرفته در انکولوژی و بازتوانی عصبی.
