مقدمه
اکسیژنتراپی هایپرباریک (Hyperbaric Oxygen Therapy – HBOT) یکی از روشهای درمانی پیشرفته است که با تنفس اکسیژن خالص در محیطی با فشار بالاتر از فشار اتمسفر انجام میشود. این روش در درمان طیف گستردهای از بیماریها از جمله زخمهای مزمن، نکروز استخوان، عوارض رادیوتراپی و ایسکمی بافتی مؤثر است.
اما یکی از سؤالات مهمی که همیشه در ذهن بیماران و پزشکان مطرح میشود، این است که:
آیا HBOT برای بیماران با “قلب ضعیف” یا نارسایی قلبی (Heart Failure) بیخطر است؟
از آنجا که این بیماران معمولاً حساس به تغییرات فشار، اکسیژن و حجم مایعات بدن هستند، بررسی دقیق اثر HBOT بر سیستم قلبی–عروقی اهمیت زیادی دارد. در این مقاله بهصورت علمی و ساده توضیح داده میشود که اکسیژنتراپی هایپرباریک چگونه بر قلب اثر میگذارد، در چه شرایطی ایمن است، چه بیمارانی باید با احتیاط از آن استفاده کنند، و چه اقداماتی برای پیشگیری از عوارض احتمالی در مراکز پیشرفته مانند مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک تریتا انجام میشود.
نقش اکسیژن در عملکرد قلب
قلب برای انجام پمپاژ مؤثر، به جریان مداوم اکسیژن نیاز دارد. سلولهای عضله قلب (میوکارد) از جمله پرمصرفترین سلولهای بدن از نظر اکسیژن هستند. هرگونه کاهش در اکسیژنرسانی میتواند به کاهش انقباضپذیری، ایسکمی یا حتی نکروز بافت قلبی منجر شود.
اکسیژن هایپرباریک با افزایش غلظت اکسیژن در خون (تا ۲۰ برابر حالت طبیعی) میتواند موقتاً اکسیژنرسانی به بافت قلب و سایر اندامها را بهبود دهد. این افزایش اکسیژن میتواند در برخی بیماران با نارسایی قلبی خفیف یا متوسط، عملکرد سلولی را بهبود داده و خستگی و تنگی نفس را کاهش دهد.
اثرات فیزیولوژیک HBOT بر سیستم قلبی–عروقی
وقتی بدن در معرض فشار بالا و اکسیژن خالص قرار میگیرد، چند تغییر همزمان رخ میدهد:
افزایش محتوای اکسیژن در پلاسما: حتی در رگهایی که جریان خون کند است، اکسیژن محلول در پلاسما به سلولها میرسد.
کاهش ضربان قلب و افزایش کارایی پمپاژ: HBOT معمولاً موجب کاهش ضربان قلب در عین حفظ برونده قلبی میشود، که در بیماران با EF پایین میتواند مفید باشد.
کاهش ادم بافتی و بار کاری قلب: فشار محیطی در محفظههای هایپربار به کاهش موقت حجم خون محیطی و تخلیه ادم بافتی کمک میکند، در نتیجه بار کاری قلب کاهش مییابد.
افزایش اکسیژنرسانی به بافتهای ایسکمیک: در بیماران با جریان خون ناکافی (مثل بیماران قلبی–عروقی)، این ویژگی HBOT بسیار ارزشمند است.
با این حال، در برخی بیماران قلبی خاص، افزایش فشار و تغییرات در اکسیژن ممکن است تحریک موقتی در سیستم سمپاتیک و افزایش پسبار قلبی (afterload) ایجاد کند که نیازمند نظارت دقیق است.
موارد احتیاط در بیماران با قلب ضعیف
اکسیژن هایپربارک معمولاً برای بیماران دارای EF بالاتر از ۳۰٪ بیخطر است، اما در موارد زیر باید با احتیاط و تحت نظر پزشک متخصص انجام شود:
بیماران با EF زیر ۳۰٪ یا نارسایی شدید بطن چپ
سابقه آریتمیهای شدید یا کنترلنشده
بیماری دریچهای پیشرفته (مثل تنگی آئورت شدید)
سابقه انفارکتوس حاد میوکارد در هفتههای اخیر
بیماران با ادم ریوی فعال یا فشار خون ریوی بالا
در این موارد، قبل از شروع HBOT، ارزیابی کامل قلبی انجام میشود تا ایمنی بیمار تضمین گردد.
اقدامات پیشگیرانه قبل از شروع اکسیژنتراپی
در مراکز پیشرفته مانند مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک بیمارستان تریتا، پیش از آغاز درمان، بیماران از نظر وضعیت قلبی بهطور کامل بررسی میشوند. مراحل معمول شامل موارد زیر است:
- شرححال دقیق و معاینه بالینی توسط پزشک متخصص قلب یا پزشک فوقتخصص هوافضا
- الکتروکاردیوگرام (ECG) برای ارزیابی ریتم قلب
- اکوکاردیوگرافی جهت تعیین عملکرد بطنها و EF
- ارزیابی سطح هموگلوبین و اکسیژناسیون پایه
- در صورت لزوم، تست عملکرد ریوی (PFT) برای بررسی توان تنفسی بیمار
تنها پس از تایید پزشک متخصص، بیمار وارد محفظه هایپربار میشود. در طول درمان نیز مانیتورینگ علائم حیاتی (نبض، فشارخون، اشباع اکسیژن) بهطور مداوم انجام میشود.
نحوه عملکرد HBOT در بیماران قلبی
در جلسات اکسیژنتراپی هایپرباریک، بیمار درون محفظهای مخصوص مینشیند یا دراز میکشد و اکسیژن خالص را با فشاری حدود ۲ تا ۲.۵ اتمسفر تنفس میکند.
در طول درمان، فشار بهآرامی افزایش مییابد تا بدن فرصت تطابق پیدا کند.
در بیماران قلبی، تیم درمانی در هر جلسه موارد زیر را رعایت میکند:
افزایش تدریجی فشار برای جلوگیری از افزایش ناگهانی پسبار قلب
استراحتهای منظم (Air Breaks) برای پیشگیری از مسمومیت اکسیژنی
پایش مداوم نبض و اکسیژن خون
استفاده از ماسکهای ویژه با جریان اکسیژن کنترلشده
در صورت بروز هرگونه احساس ناراحتی، تنگی نفس یا درد قفسه سینه، فشار فوراً کاهش داده میشود و درمان متوقف میگردد.
آیا اکسیژن زیاد برای قلب خطرناک است؟
یکی از نگرانیهای رایج بیماران این است که تنفس اکسیژن خالص ممکن است باعث فشار بیشازحد به قلب شود.
در واقع، مسمومیت اکسیژنی (Oxygen Toxicity) معمولاً زمانی رخ میدهد که غلظت و مدت زمان تماس بسیار بالا باشد. در پروتکلهای استاندارد HBOT، زمان و فشار اکسیژن بهگونهای تنظیم میشود که از بروز این عارضه جلوگیری شود.
در بیماران قلبی، اکسیژن بالا نهتنها مضر نیست، بلکه باعث بهبود متابولیسم میوکارد و کاهش لاکتات بافتی میشود. در مطالعات بالینی دیده شده است که HBOT میتواند سطح آنزیمهای التهابی قلبی را کاهش دهد و حتی در بیماران با نارسایی مزمن، به بهبود ظرفیت فعالیتی روزمره کمک کند.
تجربههای بالینی در بیماران قلبی
در بیمارستان تریتا، که یکی از پیشرفتهترین مراکز اکسیژنتراپی هایپرباریک در ایران است، بیماران با مشکلات قلبی پس از ارزیابی دقیق، تحت درمان قرار میگیرند.
در این مرکز، پرسنل آموزشدیده، مانیتورینگ لحظهای و دستگاههای مدرن چندنفره، ایمنی کامل بیماران را تضمین میکنند.
بر اساس گزارشهای داخلی تریتا:
در بیماران با نارسایی خفیف تا متوسط، HBOT به کاهش خستگی، بهبود اکسیژنگیری و ترمیم زخمهای ایسکمیک کمک کرده است.
در موارد با EF پایینتر از ۳۰٪، درمان تنها با تأیید فوقتخصص قلب و با پروتکل خاص (جلسات کوتاهتر و فشار کمتر) انجام میشود.
مواردی که HBOT میتواند برای قلب مفید باشد
پس از ایسکمی بافتی یا سکته قلبی، برای بهبود اکسیژنرسانی موضعی
در بیماران با زخم ایسکمیک اندامها به دلیل نارسایی عروقی قلبی
در بیماران دیابتی با نارسایی قلبی خفیف جهت ترمیم زخمهای پا
در بیماران تحت جراحی قلبی یا پیوند پوست جهت افزایش کیفیت ترمیم زخمها
البته در تمامی این موارد، ارزیابی قلبی قبل از درمان الزامی است.
نتیجهگیری
اکسیژنتراپی هایپرباریک بهعنوان یک روش علمی و ایمن، میتواند برای بسیاری از بیماران دارای قلب ضعیف یا نارسایی خفیف تا متوسط مفید و قابل استفاده باشد. این درمان با افزایش اکسیژن محلول در خون، بهبود متابولیسم بافتی و کاهش بار قلب، در موارد انتخابشده میتواند به بهبود عملکرد کلی بدن و کیفیت زندگی بیمار کمک کند.
با این حال، در بیماران با نارسایی شدید قلبی یا EF بسیار پایین، استفاده از HBOT باید تنها تحت نظر پزشک متخصص قلب و در مراکز مجهز مانند بیمارستان تریتا انجام شود.
مرکز اکسیژنتراپی هایپرباریک تریتا با در اختیار داشتن پیشرفتهترین محفظه چندنفره کشور، سیستم مانیتورینگ دقیق و تیم پزشکی آموزشدیده، توانسته است درمانهای ایمن و موفقی را برای بیماران قلبی، ریوی و دیابتی ارائه دهد.
